Seyahatnâme Atlas

Seyahatnâme Atlas, Marmara Üniversitesi Dijital Beşerî Bilimler Uygulama ve Araştırma Merkezi (DBB-M) bünyesinde yürütülen "Osmanlı-Türkiye Kaynakları: Dijital Veri Tabanı ve Analiz Projesi" (DBB-M-KAYNAK) kapsamındaki seyahatname kaynak grubunun kamuya açık adı ve dijital uygulama katmanıdır.

DBB-M-KAYNAK projesi, Osmanlı ve Türkiye tarihine dair seçilmiş eser türleri üzerinden veri tabanı oluşturma ve dijital analiz uygulamaları gerçekleştirme amacını taşımaktadır. Proje, seçilmiş kaynak gruplarını (tevârih, seyahatname, hatırât) dikkate alarak şimdilik üç alt proje şeklinde hayata geçirilmiştir. Telif haklarına dikkat ederek, kaynak gruplarının kapsadığı eserlerin titizlikle listelenmesi, verilerinin sistematik biçimde yapılandırılması ve her kaynak grubundan seçilecek metinlerde farklı dijital yöntemlerin uygulanması amacını kapsayan bu eğitim ve araştırma projesi gönüllülük esasına dayalı olarak sürmekte ve ticari amaç gütmeyen ileri araştırmalar için bir altyapı sunmayı hedeflemektedir. Proje sürecinde kazanılacak disiplinlerarası tecrübeler ve elde edilecek analiz sonuçları akademik yayın haline getirilerek, tarih disiplini yanında sosyoloji, edebiyat ve siyaset bilimi gibi farklı disiplinlerden araştırmacılara yeni perspektifler kazandıracaktır.

Gerekçe ve Amaç

Dijital Beşeri Bilimler'in temeli büyük veri olduğundan, veri kaynaklarını ulaşılabilir ve işlenebilir hale getirmek zorunluluğu bulunmaktadır. Bu projede, arşivler ve yazma eserler gibi tarihî verilerin kaynak olarak kullanılması için bu verilerin bir veri tabanı çerçevesinde derlenip, ilişkilendirilmiş başlık ve temalar şeklinde ücretsiz olarak erişilebilir kılınması ve ileri dijital analizlere hazır hale getirilmesi amaçlanmıştır. Böylece burada istifade edilen kaynakları araştırmacılar çok daha verimli kullanacaktır.

Proje için ilk aşamada üç temel kaynak türü seçilmiştir: Tevârih (Osmanlı devlet ve toplum yapısına dair zengin veri kaynağı), Seyahatnameler (sosyal ve kültürel tarih, algı ve söylem çalışmaları için önemli kaynaklar) ve Hatırât (Osmanlı'nın modern dönemi ve Cumhuriyet dönemi tarihi ve toplumsal hayatına dair çeşitli veriler).

Seyahatnâme Atlas

Bu üç alt projeden biri olan Seyahatnâme Atlas, Osmanlı coğrafyasına ilişkin seyahat anlatılarını tek tek bibliyografik kayıtlar olmaktan çıkarıp aranabilir, karşılaştırılabilir, haritalanabilir ve ağ olarak çözümlenebilir bir veri alanına dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Seçilmiş seyahatname külliyatının sistematik biçimde etiketlenmesi, mekân ve kişi verilerinin coğrafi bilgi sistemleri üzerinde konumlandırılması ve aktörler arası ilişkilerin ağ analiziyle görünür kılınması yoluyla, bu çalışma seyahat anlatılarını tarih, edebiyat, sosyoloji, coğrafya ve kentsel tarih alanlarındaki araştırmacılar için ileri analizlere hazır bir altyapı hâline getirir. Çalışma, Merkez bünyesindeki (DBB-M-Seyahatname) alt projesi kapsamında Serpil Özcan ve Özge Eda Kaya yürütücülüğünde gerçekleştirilmektedir.

Seyahatnameler, kaleme alındıkları dönemin yalnızca güzergâhlarını değil; aynı zamanda yerleşim yerlerini, kurumlarını, gündelik hayatını, toplumsal ilişkilerini ve algı dünyasını da görünür kılan zengin kaynaklardır. Ne var ki bu külliyat, farklı dillerde, dağınık baskılarda ve birbirinden kopuk bibliyografik listeler hâlinde durduğu sürece, içerdiği mekânsal ve ilişkisel bilgi büyük ölçüde âtıl kalmaktadır. Bu nedenle anlatıların önce işlenebilir bir veri setine dönüştürülmesi, ardından coğrafi ve ilişkisel yöntemlerle çözümlenmesi gerekmektedir.

Seyahatnâme Atlas'ın amacı, seçilmiş seyahatname ve ilgili biyografik/prosopografik kaynakları üç aşamalı bir akış içinde değerlendirmektir: (1) elde edilen mekân verilerinin haritalanması, (2) metinlerin yapılandırılmış biçimde etiketlenmesi, (3) kişi-mekân-güzergâh ilişkilerinin ağ analiziyle çözümlenmesi. Bu sayede kullanıcı, hem belirli bir esere veya güzergâha ulaşabilir hem de daha geniş mekânsal ve tematik örüntüleri takip edebilir.

Platform, kullanıcılara birbirini tamamlayan çıktılar sunar: seyyahları, eserleri, kişileri ve mekânları aranabilir kılan bir dijital envanter; güzergâhları ve gidilen yerleri katmanlı biçimde gösteren etkileşimli haritalar; farklı eserler ve dönemler arasında tematik karşılaştırma imkânı veren ön analiz araçları. Böylece, aksi hâlde uzun ve dağınık kaynak taramaları gerektiren süreçler büyük ölçüde kısalır; bir esere, kişiye, mekâna ya da güzergâha ilişkin bilgiye dakikalar içinde ulaşılır. Hâlihazırda Prosopographie der Reisenden ve Stéphane Yerasimos derlemelerinden aktarılan 1.080'i aşkın kayıt; harita, tablo ve filtre araçlarıyla araştırmacıların, öğrencilerin ve meraklı okurların erişimine açıktır.